Annemie Neyts-Uyttebroeck

Komt voedsel dan niet uit de supermarkt?

Over de voedselcrisis is al heel wat geschreven en gezegd, en toch bleef ik op mijn honger. Aanvankelijk leken echte of vermeende experts er vooral de bevestiging in te zien van wat ze al de hele tijd hadden gedacht.

Vegetariërs gaven de vleesconsumptie de schuld; anti–kapitalisten wezen beschuldigend naar speculanten; anderen vonden er vooral redenen in om het gemeenschappelijk landbouwbeleid te schofferen. Hoog tijd dus om specialisten vanuit verschillende hoeken bij elkaar te brengen in de hoop enige klaarheid te krijgen. Dat heb ik samen met het Liberaal Kenniscentrum van Open VLD gedaan.

Professor Tollens, landbouweconoom en FAO–expert; Geert Noels, hoofdeconoom van Petercam; Koen Doens, kabinetschef van Ontwikkelingscommissaris Louis Michel; Piet Vanthemsche, voorzitter van de Boerenbond en Jan Aertsen, voormalig directeur van Vredeseilanden, gingen in debat in de zetel van Open VLD.

Daaruit leerden we eerst en vooral dat er een echte voedselcrisis woedt die vele, verschillende oorzaken heeft en die niet vanzelf zal verdwijnen.   Laten we met de prijzen beginnen. Tarwe, rijst en maïs, basis voedingsproducten voor mensen en dieren zijn gestegen met 60 tot 100 procent op één jaar tijd. Naar verluidt zijn die stijgingen kleiner dan deze die volgden op de oliecrisis van 1073-1974, maar dat maakt ze niet minder dramatisch voor mensen met geen of een klein inkomen, zowel bij ons als in de ontwikkelingslanden.

De oorzaken voor die stijgingen zijn veelal structureel. Sommige ervan betreffen de vraagzijde. De welvaartstijging in China, India en Vietnam leidt tot een groter vraag en tot veranderingen in de eetpatronen.Chinezen eten meer vlees, en runderen en varkens eten op hun beurt veel graan. Dus de vraag naar granen stijgt. Aan de aanbodzijde spelen enerzijds conjuncturele elementen zoals slechte oogsten wegens teveel of te weinig water, maar vooral structurele elementen.

Terwijl in Europa slechts 1% van de granen gebruikt worden voor biobrandstof, wordt in de VS 30% van de maïs gebruikt voor de (zwaar gesubsidieerde) productie van ethanol. Dit leidt tot een daling van het aanbod. Het aanbod wordt tevens beperkt door structurele mankementen in veel ontwikkelingslanden. Afwezige of slechte infrastructuur bemoeilijkt de aanvoer en het verkeer van voedselproducten. Hoge import–en uitvoertaksen hebben hetzelfde effect.

Dikwijls onderschat, is het effect van de explosieve verstedelijking in vele werelddelen. Boeren die naar de steden trekken worden van producenten, consumenten. Onlangs nog vertelde een Nigeriaans parlementslid me dat de bevolking van de hoofdstad Abuja meer dan 12 miljoen mensen telt die overwegend van het platteland komen. Dat zijn dus 12 miljoen consumenten meer, en 12 miljoen producenten minder. Iets gelijkaardigs doet zich in vele Afrikaanse landen voor.

Eveneens structureel is de belabberde staat van de landbouw in vele landen. Landbouw was geen prioriteit meer. De productiviteit van de landbouw heeft geen gelijke tred gehouden met de groei van de bevolking en van de vraag.

De stijgende vraag heeft ertoe geleid dat de voorraden op het laagste peil staan sinds 1980. De graanvoorraden dekken nauwelijks twee tot drie weken consumptie, terwijl de voorzichtigheid drie maanden reserve gebiedt.

Tengevolge hiervan worden de prijzen zeer gevoelig voor schokken zoals uitvoerbeperkingen en exportheffingen op graan of rijst zoals onlangs gebeurde in Rusland, Oekraïne, China en Vietnam. Naast vraag–en aanbodeffecten, jaagt   de gestegen prijs van productiefactoren de voedselprijzen verder de hoogte in. Meststoffen worden duurder, brandstof eveneens en dat maakt de productie en het vervoer van voedsel duurder.

En de speculatie, zult u vragen? De handel in “futures” van grondstoffen en voedselproducten, heeft die er dan niets mee te maken?   Nauwelijks, zeggen de specialisten die aanvoeren dat de handel in financiële producten die verband houden met grondstoffen pas op gang kwam nadat de prijzen fors waren gestegen. Er werd aan toegevoegd dat er overigens behoorlijk wat geld nodig is om te investeren in meer productieve landbouw. Wat de enen speculatie noemen, noemen de anderen investering. In alle geval is het effect van die handel veel kleiner dan het effect van veranderingen in vraag en aanbod.

Tijd voor een eerste conclusie en voor eerste aanbevelingen. Er is dus wel degelijk een probleem, en het is structureel. Dat betekent dat maatregelen op middellange en lange termijn zich opdringen. Landbouw moet opnieuw een prioriteit worden, zeker in de ontwikkelingslanden waar twee miljard mensen werkzaam zijn in familiale landbouw. Die is soms schamel, maar kan ook even performant zijn als industriële landbouw.

Verbetering van productiviteit, en handhaving of beter nog uitbreiding van landbouwgronden zijn onontbeerlijk, wil men de wereldbevolking nog kunnen voeden in 2050 wanneer we met negen miljard mensen zullen zijn. Onderzoek en ontwikkeling naar nieuwe, sterke gewassen en zaden is eveneens onontbeerlijk. Dat sommigen zich hardnekkig blijven verzetten tegen ontwikkeling van genetisch gemodificeerde organismen is in deze context steeds moeilijker te begrijpen. Onderzoek is tevens broodnodig naar gewassen die bestand zijn tegen klimaatveranderingen, en naar productiefactoren en methodes die geen petroleum vergen.

Wat te doen op korte termijn?

Voor wie 1 of 2 dollar per dag verdient,   betekenen hoge voedselprijzen letterlijk honger. Voedselhulp is noodzakelijk en moet opnieuw op gang komen, maar daarnaast moeten Wereldbank en Internationaal Monetair Fonds van wie vele ontwikkelingslanden afhankelijk zijn, landbouw prioritair stellen. Hetzelfde moet vanzelfsprekend gebeuren in het ontwikkelingsbeleid van de industrielanden dat de jongste jaren slechts voor 5% aan landbouw werd besteed. In het licht van de nieuwe voedselsituatie moet tenslotte het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de Unie herbekeken worden.

Annemie Neyts –Uyttebroeck

Minister van Staat – Europarlementslid

Voorzitter Europese Liberale Partij (ELDR)

Lange gijzelingen slaan diepe psychologische wonden die slechts langzaam helen, zowel bij gijzelaars als gegijzelden. Er ontstaat daarenboven een vreemde band tussen gijzelaars en gegijzelden, een perverse solidariteit tussen zij die opgesloten zijn en zij die opsluiten. Niet zelden groeit er wantrouwen en zelfs vijandschap jegens de buitenwereld die onmogelijk kan begrijpen wat de actoren van de gijzeling doormaken. Hoe langer de gijzeling, hoe groter het verlies van elementaire werkelijkheidszin, hoe moeilijker het afkicken, hoe pijnlijker het herstel. Daaraan moest ik meermaals denken bij het gadeslaan van de eindeloze onderhandelingen van afgelopen zomer, herfst en winter. Daaraan en ook aan “Huis Clos” van Sartre . “L’enfer, c’est les autres”, nietwaar?

En laat niemand denken dat ik ook maar één dag verlangd heb om bij het Kasteelgezelschap te behoren, of dat mijn overpeinzingen ingegeven zijn door nijd, spijt of afgunst. Neen, ik probeer te begrijpen, te doorgronden. Niet zozeer de politieke achtergronden want die zijn simpel, maar de psychologische mechanismen die tot de huidige verdwazing hebben geleid. Wat is hier in godsnaam aan de hand, zo vraag ik me nu al maanden af. Wat bezielt mijn politieke collegae om zich zo te gedragen? Wat bezielt de media, de Vlaamse nog veel meer dan de Franstalige, om politiek in België te herleiden tot een (slechte) soap? En hoe is het allemaal begonnen?

De RTBF uitzending met een fake bericht in een fake journaal, maar gebracht door een heuse journalist, dat Vlaanderen België eenzijdig had opgeblazen, was een eerste veeg teken. Hier werd fictie voorgesteld als realiteit, en omdat zoveel Franstaligen geen enkele rechtstreekse voeling meer hebben met de Vlaamse realiteit, ging het fake journaal er bij vele kijkers in als zoete koek.

Tussen haakjes, wij die ons terecht zorgen maken over de gevolgen van een onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo, springen wel heel lichtzinnig om met ons eigen land, alsof ons land van een andere orde zou zijn, van een hogere, onaantastbare orde, of van een lagere onbeduidende categorie. Een politieke fictie als het ware, waarmee je naar hartenlust kan dollen.

Maar terug naar Hertoginnendal. Terwijl de onderhandelaars wekenlang aan de slag waren, waren ook twee TV–ploegen aan het werk, een Franstalige en een Nederlandstalige. Ze zouden elk een beeldverslag van de onderhandelingen maken, aan de hand van beelden en interviews met enkele deelnemers die hun medewerking hadden toegezegd. Tegen de afspraken in, zond de RTBF haar verslag uit nog voor er een nieuwe regering was; de VRT wachtte netjes zolang. Ik vind die verslagen merkwaardig. Ze hebben me niet echt wijzer gemaakt, maar ik vond het fascinerend te aanschouwen hoe de makers en deelnemers de werkelijkheid fictionaliseerden, nog voor ze goed en wel voorbij was. Ze maakten geschiedenis zullen ze gedacht hebben, maar dat deden ze nauwelijks. Ze maakten fictie. Ze werden makers en deelnemers van een reality show, ze transformeerden de realiteit in een show, zij het dan een nieuwsshow. De realiteit zou worden verknipt en herschikt, dat wisten ze toch allemaal. Zes maanden onderhandelingen samenballen tot een uur televisie, dat kan niet anders dan een gecomprimeerde, gereduceerde en dus gemanipuleerde versie van de werkelijkheid opleveren.

De formatie werd aldus gefictionaliseerd terwijl ze   nog volop aan de gang was, en de uitkomst nog niet was gekend.

Politiek werd een episode van “Het Leven zoals het is”, “Peking Express” of, horresco referens, van “Big Brother”.

Maar het verhaal is niet ten einde. Na de fictionalisering van de politieke werkelijkheid, krijgen we nu de serialisering. Van Charles Dickens wordt verteld dat Londenaars urenlang aanschoven om als eersten zijn nieuwste aflevering van bijvoorbeeld Oliver Twist te lezen. Ik vrees dat de Wetstraatserie minder bijval zal kennen. Om te beginnen is het nieuwe er allang af. Oh neen, niet nog eens denk ik bij elke nieuwe aflevering.

Behalve serialisering (het herleiden van werkelijkheid tot afleveringen van fictie) is hier nog iets anders aan de hand: de finale ontluistering van het politieke bedrijf en van al wie er van ver of dichtbij iets mee te maken heeft. Alles en iedereen moet er deze keer aan geloven, met inbegrip van het staatshoofd. Iedereen moet het ontgelden, want van elkeen worden liefst de kleinere kantjes belicht. Nu weten we dus finaal dat onze onderhandelaars ook maar gewone mensen zijn. Wat een revelatie!

Maar dank zij wie weten we dat? Dat wordt ons onthouden. Waarschijnlijk om de nieuwsgierigheid aan te scherpen, blijven de bronnen anoniem. Op die manier is niemand verantwoordelijk en iedereen verdacht. Vanuit de comfortabele anonimiteit wordt deze ontluistering ingezet, met als kroonstuk (als ik zo mag zeggen) het relaas van gesprekken met het staatshoofd.

Onthullen wat er door het staatshoofd is gezegd, en wat men hem heeft verteld, gaat in tegen alle geplogenheden en maakt het hem onmogelijk zijn taak naar behoren te vervullen. Wellicht is dat trouwens de bedoeling. En als het niet de bedoeling was, getuigt het van domheid.

Hopelijk luidt deze serie niet het begin in van een nieuwe trend, maar het einde van de politiek als gijzeling.

Annemie Neyts

Minister van Staat

Europees Parlementslid